ارزشیابی برنامه درسی
ارزشيابي برنامه درسي
برنامه درسيي، محصول فرآيند برنامه ريزي درسي است. اين نوع از برنامه ريزي ها چون ديگر فرآيندهاي برنامه ريزي، نيازمند ارزشيابي است. ارزشيابي امکان بهبود برنامه هاي درسي را فراهم مي آورد. بنابراين در تعريف ارزشيابي برنامه درسي جست و جوي نظم يافته اي براي قضاوت و توافق درباره ارزش يک اهميت يا يک برنامه درسي، به منظور بهبودي آن در جهت کاهش فاصله ميان نتايج جاري و مطلوب.
نقش ارزشيابي برنامه درسي
ارزشيابي برنامه درسي به منظور قضاوت و يا توافق درباره ارزش يک برنامه درسي انجام مي شود. بنابراين نقش اصلي ارزشيابي تعيين ارزش برنامه درسي است.
الکساندر(1372) در 6 محور، نقش ارزشيابي برنامه درسي را مطرح مي کند:
1) قابليت برنامه درسي طراحي شده در تحقق اهداف برنامه
2) ميزان اعتبار اهداف برنامه درسي
3) تناسب برنامه درسي با ويژگي هاي دانش آموزان
4) مدل آموزش انتخاب شده در تناسب با اهداف
5) کارآيي محتواي انتخابي در جهت تحقق اهداف
6) تناسب مواد و رسانه هاي آموزشي با اهداف برنامه، ويژگي هاي فراگيران و...
در همين راستا آلکين (1944) دو نقش اساسي براي ارزشيابي برنامه درسي مطرح مي کند : " ارزشيابي محصول برنامه درسي" به دنبال داوري درخصوص محصولات برنامه درسي، چون کتاب درسي و ساير رسانه هاي آموزشي است.
بازرگان (1383) 16 جنبه از ارزشيابي کتاب هاي درسي را ارائه مي کند :
1) ميزان کمک کتاب درسي به معلم و يادگيرنده در نيل به هدف هاي آموزشي
2) به روز بودن چاپ کتاب
3) ارزشيابي از محتواي کتاب شامل موارد :
- کامل بودن مطالب با توجه به هدف هاي آموزشي
- به هنگام بودن اطلاعات
- توجه به گروه هاي اقليت اجتماعي
- توجه به زير فرهنگ ها و قوميت نژادي
- عدم سوگيري هاي نژادي و جنسيتي
- عرضه مطالب عيني درباره موضوع هاي بحث انگيز و ارائه نظرهاي گوناگون رايج در جامع
- عرضه مطالب يا مثال هايي درباره اينکه ماده درسي و محتواي مورد بحث چگونه با ماده هاي درسي ديگر رابطه دارد.
4) وضوح و دقت عرضه مفاهيم، تعميم ها و رابطه ها
5) جذابيت کتاب براي دانش آموزان
6) سهولت مطالعه کتاب براي اغلب دانش آموزان
7) برجسته سازي و تاکيد بر واژه ها و مفاهيم جديد و دشوار در متن کتاب
8) خوانا بودن نمودارها و جداول
9) خوانا بودن نقشه ها و مقياس ها
10) وجود بخش هاي زير در کتاب :
- فهرست مطالب
- فهرست اعلام
- رئوس اصلي هر فصل يا بخش در آغاز آن
- راهنمايي روشن و کامل
- خلاصه مطالب هر بخش
- خلاصه مطالب فصل و دوره مفاهيم، تعميم ها و روابط عرضه شده در هر فصل
11) عرضه مطالب تازه از طريق مطرح کردن موضوع ها و موقعيت هاي اجتماعي يا فردي براي برانگيختن ياد گيرنده
12) برجسته بودن آن قسمت از مفاهيم و محتواي کتاب که با استفاده از نقل قول ها يا اشاره به منابع معتبر، تدوين شده است
13) عرضه منابع پيشنهادي براي مطالعه بيشتر دانش آموزان
14) عرضه فعاليت هاي پيشنهادي در آخر فصل که دربردارنده جنبه هاي زير باشد :
- جذاب و برانگيزاننده
- هدايت دانش آموزان به استفاده از مفاهيم و محتواي کتاب
- تاکيد بر ابتکار در حل مسئله
- عرضه گونه هاي متفاوتي از سئوال ها
15) شکل کتاب درسي از نظر جذابيت، رنگارنگ بودن وخوش طرح بودن و حروف چاپ کتاب از نظر سهولت خواندن براي دانش آموزان
16) صحافي کتاب از نظر استحکام و امکان استفاده از آن در طول چند سال
ارزشيابي از کتاب هاي درسي و ساير رسانه هاي آموزشي، يکي از جنبه هاي ارزشيابي برنامه درسي است که به آن ارزشيابي محصول برنامه درسي مي گويند.
ارزشيابي از برنامه درسي
ارزشيابي از برنامه درسي" و داوري نسبت به مجموعه پيچيده تعامل هاي بين يک برنامه درسي با محيط اجراي آن است"
اين نوع ارزشيابي برنامه درسي داراي الگوهاي متعددي است و معمولاً يک يا چند محور زير را در بر مي گيرد :
1- اهداف برنامه درسي
يکي از جنبه هاي ارزشيابي برنامه درسي، قضاوت درباره اهداف برنامه درسي است. اهداف يک برنامه بايد پاسخگوي نيازهاي فراگيران باشد. همچنين هدف ها بايد صريح و روشن بوده و براي شاگرداني در سطحي خاص و مرحله معيني از رشد ذهني، مناسب و قابل دسترس باشد، و دانش آموزان را به يادگيري هاي بعدي تشويق کنند. و در نهايت هدف هاي جزئي به تحقق اهداف کلي کمک کند.
2) ميزان دستيابي برنامه به اهداف از پيش تعيين شده
برخي از فعاليت هاي ارزشيابي برنامه درسي به دنبال بررسي ميزان تحقق اهداف برنامه درسي هستند. در اين نوع از ارزشيابي ها با استفاده از آزمون هاي پيشرفت تحصيلي، ميزان تحقق اهداف برنامه درسي سنجيده مي شود.
3) ارزشيابي نتايج برنامه درسي
نتايج برنامه درسي از اهداف از پيش تعيين شده منحصر نمي گردد. بلکه امکان دارد برنامه درسي نتايجي به بار آورد که از قبل، مد نظر برنامه ريزان نبوده است. در اين نوع ارزشيابي که به آن ارزشيابي هدف آزاد نيز مي گويند، همه نتايج احتمال برنامهدرسي مورد ارزشيابي قرار مي گيرد.
4) تناسب عناصر برنامه درسي
برنامه درسي يک مجموعه عناصري است که به منظور هدايت فعاليت هاي ياددهي – يادگيري طراحي شده است. اين عناصر بايد داراي ارتباطي منطقي و قابل دفاع باشند. قضاوت درباره تناسب عناصر برنامه درسي با يکديگر، يکي ديگر از جنبه هاي ارزشيابي برنامه درسي است.
5) هماهنگي برنامه درسي با ساير عناصر نظام آموزشي
عناصر نظام آموزشي چون معلم، فراگيران، تجهيزات، فضاي آموزشي و برنامه درسي بايد با هم هماهنگ باشند. برنامه درسي از جهت ميزان هماهنگي با عناصر ديگر نظام، مورد ارزشيابي قرار مي گيرد. نتايج اين نوع ارزشيابي ها مي تواند منحصر به تصميم گيري هايي درجهت هماهنگ کرن عناصر نظام آموزشي با هم شود.
قضاوت و داوري در رابطه با مطلوبيت اهداف، ميزان تحقق اهداف، نتايج برنامه درسي، تناسب عناصر برنامه درسي با هم و هماهنگي برنامه درسي با ساير عناصر نظام آموزشي، جنبه هايي از ارزشيابي برنامه درسي است.
ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
هر فرآيند آموزشي نيازمند ارزشيابي از نتايج آموزشي است. اين نوع ارزشيابي را، ارزشيابي پيشرفت تحصيلي مي گويند. سيف (1378) در تعريف ارزشيابي پيشرفت تحصيلي آورده است" سنجش عملکرد ياد گيرندگان و مقايسه نتايج حاصل با هدف هاي آموزشي از پيش تعيين شده به منظور تصميم گيري در اين باره که چه ميزان فعاليت هاي آموزشي معلم وکوشش هاي يادگيري دانش آموزان به نتايج مطلوب انجاميده اند.
البته نتايج ارزشيابي پيشرفت تحصيلي مي تواند در ارزشيابي برنامه درسي به کار رود به عبارت ديگر يکي از ملاکهاي قضاوت درباره برنامه هاي درسي مي تواند پيشرفت تحصيلي دانش آموزان و يا ميزان دستيابي آن ها به اهداف برنامه درسي باشد.
انواع ارزشيابي هاي پيشرفت تحصيلي
ارزشيابي هاي پيشرفت تحصيلي از نظر زمان ارزشيابي و هدف آن؛ به سه نوع تقسيم مي شود :
1- ارزشيابيآغازين
هدف از اين نوع ارزشيابي که قبل از شروع تدريس صورت مي گيرد، آگاهي از ميزان تسلط فراگيران بر دانش ها و مهارت هاي پيش نياز درس جديد است. همچنين از اين طريق مي توان ميزان دانش ها، رفتارها و نگرش هاي درس جديد که فراگيران از قبل فراگرفته اند را مورد ارزشيابي قرار داد.
2- ارزشيابي تکويني
اين نوع ارزشيابي در طول دوره آموزش، انجام مي شود. يعني معلم در طول تدريس و يا پايان هر جلسه درس به ارزشيابي از پيشرفت تحصيلي دانش آموزان مي پردازد. هدف از ارزشيابي تکويني، کشف مشکلات يادگيري دانش آموزان است تا با اقدام به موقع معلم، نواقص يادگيري رفع گردد.
3- ارزشيابي پاياني
اين نوع ارزشيابي در پايان دوره آموزشي انجام مي شود. و هدف آن ارزشيابي از تمامي آموخته هاي دانش آموزان در طول يک دوره آموزشي است. به عبارت ديگر ميزان دستيابي دانش آموزان به هدف هاي برنامه درسي مورد سنجش قرار مي گيرد.
معمولاً بخش از ارزشيابي در راهنماي برنامه درسي نيز مربوط به ارزشيابي پيشرفت تحصيلي است و داراي مباحث زير است :
- تعيين سطح عملکرد مورد انتظار از دانش آموز در هر درس
- تعيين شيوه هاي ارزشيابي از پيشرفت يادگيري در هر درس
- پيشنهاد ابزارهاي اندازه گيري مناسب با ارزشيابي در هر درس
- بيان وسعت و محدوديت هاي ارزشيابي از پيشرفت يادگيري در هر درس
يکي از مهم ترين مسائل در ارزشيابي پيشرفت تحصيل، تعيين روش ارزشيابي و ابزارهاي مناسب مي باشد. روش هاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي را مي توان به دو روش سنتي و معتبر تقسيم کرد.
1- ارزشيابيبهروشسنتي
در اين نوع ارزشيابي که مرسوم و متداول است و عمدتاً ارتباط با هدف هاي حوزه شناختي دارد، از روش هاي سنجش کتبي به دو دسته بسته پاسخ و باز پاسخ تقسيم مي شوند که هرکدام داراي انواعي است.
روش هاي بسته پاسخ شامل، صحيح و غلط، جورکردني و چند گزينه اي است و روش هاي باز پاسخ در بردارنده شيوه کوتاه پاسخ و تشريحي مي باشد. روش تشريحي نيز به دو قسمت گسترده پاسخ و محدوده پاسخ تقسيم مي شود.
2- ارزشيابي به روش معتبر
اين روش ارزشيابي به دنبال ارزشيابي صحيح و معتبر از ميزان دستيابي فراگيران به اهداف آموزشي است. چون سنجش برخي از نتايج يادگيري از طريق روش کتبي امکان پذير نيست. در روش ارزشيابي معتبر، ضمن استفاده از روش هايي چون، سنجش عملکرد، سنجش کار با پوشه نيز استفاده مي شود در اين روش برخلاف روش سنتي، موقعيت هاي سنجش، عمدتا موقعيت هاي طبيعي و واقعي هستند. عملکرد يادگيرندگان نيز غالباً به صورت مستقيم سنجش مي شوند.
بخش پنجم از فصل اول کتاب تحليل برنامه هاي درسي دوره ابتدايي در ايران مولف : دکتر محمد نوريان. انتشارات گويش نو چاپ دوم